PKD Nedir?
Bu rehberde PKD'nin yasal dayanağını, kimler için zorunlu olduğunu, içinde neler bulunduğunu ve diğer İSG dokümanlarından farkını bulacaksınız. Tesisiniz için PKD hazırlatmak istiyorsanız Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlama sayfamıza göz atın.
PKD'nin yasal dayanağı nedir?
PKD yükümlülüğü, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na dayanılarak çıkarılan Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'ten gelir. Yönetmelik 30.04.2013 tarihli ve 28633 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.
| Madde | Düzenlediği konu |
|---|---|
| Madde 9 – 10 | Patlama risklerinin değerlendirilmesi ve Patlamadan Korunma Dokümanının hazırlanması |
| Ek-1 | Tehlikeli bölgelerin sınıflandırılması (Zone 0, 1, 2 ve 20, 21, 22) |
| Ek-2 | Asgari gereklilikler; çalışan eğitimi (1.1) ve patlama güvenliğinin ehil kişilerce kanıtlanması (2.8) |
Yönetmelik, Avrupa Birliği'nin 1999/92/AT sayılı direktifinin Türkiye'deki karşılığıdır. Bu direktif sektörde "ATEX 137" veya "ATEX 153" olarak da anılır.
ATEX nedir, PKD ile ilişkisi ne?
ATEX, Fransızca ATmosphères EXplosibles (patlayıcı ortamlar) ifadesinin kısaltmasıdır. "ATEX" denildiğinde iki ayrı mevzuat kastedilir:
| İşyeri tarafı | Ekipman tarafı | |
|---|---|---|
| AB direktifi | 1999/92/AT | 2014/34/AB (ATEX 114) |
| Türkiye karşılığı | Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik | Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik |
| Muhatabı | İşveren | Üretici, ithalatçı, dağıtıcı |
| Sonuç | Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) | AB uygunluk beyanı, CE ve Ex işaretlemesi |
İki taraf zone sınıflandırmasında birleşir. PKD hangi alanın hangi bölgede olduğunu belirler. O bölgede yalnızca 2014/34/AB'ye göre uygun kategoride üretilmiş ve işaretlenmiş ekipman kullanılabilir. Ayrıntılar için: ATEX yönetmeliği: 1999/92/AT ve 2014/34/AB farkı
Patlayıcı ortam nedir?
Patlayıcı ortam, yanıcı bir gaz, buhar, sis veya tozun atmosfer koşullarında hava ile karışarak, bir tutuşturucu kaynakla temas ettiğinde yanmanın tüm karışıma yayılabildiği ortamdır.
Bir patlama için üç şart aynı anda bulunmalıdır. Buna patlama üçgeni denir:
- Yanıcı madde – gaz, buhar, sis veya toz
- Oksijen – genellikle havadaki oksijen
- Tutuşturucu kaynak – kıvılcım, sıcak yüzey, statik elektrik, alev vb.
Tozlarda iki şart daha eklenir: tozun havada bulut halinde dağılması ve ortamın kapalı olması. Bu nedenle toz patlamaları silo, filtre ve kanal gibi kapalı hacimlerde daha yıkıcıdır.
Yanıcı bir gazın her konsantrasyonu patlamaz. Karışım, alt patlama sınırı (LEL) ile üst patlama sınırı (UEL) arasında olmalıdır. Örneğin metan için bu aralık hava içinde hacimce yaklaşık %5 ile %15 arasıdır. LEL'in altında yanacak yeterli gaz, UEL'in üstünde ise yeterli oksijen yoktur.
PKD kimler için zorunludur?
6331 sayılı Kanun kapsamındaki ve patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan tüm işyerleri PKD hazırlamak zorundadır. İşletmenin büyüklüğü veya çalışan sayısı muafiyet sağlamaz.
Belirleyici olan sektör değil, işyerinde yanıcı madde bulunup bulunmadığı ve patlayıcı ortam oluşup oluşamayacağıdır. Sık karşılaşılan örnekler:
- Gaz ve buhar riski: akaryakıt ve LPG istasyonları, boyahaneler, kimya ve ilaç tesisleri, solvent kullanan üretim hatları, akü şarj odaları, biyogaz ve atık su tesisleri
- Toz riski: un, yem, şeker ve nişasta fabrikaları, tahıl siloları, ahşap ve mobilya atölyeleri, metal tozu oluşan işlemler, plastik toz işleyen tesisler
Sektöre özel bilgiler için: Akaryakıt ve LPG · Toz patlaması · Boyahane ve kimya · Akü şarj odası
Yönetmeliğin uygulanmadığı alanlar
Yönetmelik bazı alanları kapsam dışında bırakır. Bunlar arasında hastalara tıbbi tedavi uygulanan alanlar, gaz yakan cihazların kullanımı, patlayıcı maddelerin üretimi ve depolanması ile maden çıkarma faaliyetleri bulunur. Bu alanlar başka mevzuatla düzenlenir.
İşveren hangi sırayla önlem almalıdır?
Yönetmelik, işverenin önlemleri belirli bir öncelik sırasıyla almasını ister. PKD bu sıraya göre yapılandırılır:
- Patlayıcı ortamın oluşmasını önle – yanıcı maddeyi ikame etmek, miktarını azaltmak, havalandırma, inertleştirme (azot vb.), kapalı sistemler
- Önlenemiyorsa tutuşmayı engelle – tehlikeli bölgede uygun kategoride Ex ekipman, topraklama ve statik elektrik kontrolü, sıcak çalışma izni
- Her durumda patlamanın etkisini azalt – patlama tahliye panelleri, basınca dayanıklı yapı, izolasyon, acil durum planı
PKD'de neler bulunur?
Bir PKD'de en az şu bilgiler yer alır:
- Patlama risklerinin belirlendiği ve değerlendirildiği
- Bu risklere karşı alınan ve alınacak önlemler
- Bölgelere (zone) ayrılmış yerler ve zone haritaları
- Asgari gerekliliklerin uygulanacağı yerler
- İşyerinin ve iş ekipmanının güvenli tasarlandığı, kullanıldığı ve bakımının yapıldığı
Patlama riski değerlendirilirken patlayıcı ortamın oluşma ihtimali ve süresi, tutuşturucu kaynakların (statik elektrik dahil) varlığı, tesis, madde ve proseslerin birbiriyle etkileşimi ve olası patlamanın büyüklüğü dikkate alınır.
Bölgelerin nasıl belirlendiğini tehlikeli bölge sınıflandırması rehberimizde, PKD'nin nasıl hazırlandığını PKD hazırlama süreci sayfamızda anlattık.
PKD; risk değerlendirmesi, yangın ve SEVESO dokümanlarından nasıl ayrılır?
PKD, işyerindeki diğer İSG dokümanlarının yerine geçmez; onları tamamlar.
| Doküman | Neyi kapsar? | Kim için zorunlu? | PKD ile ilişkisi |
|---|---|---|---|
| Genel risk değerlendirmesi | İşyerindeki tüm tehlikeler (düşme, gürültü, ergonomi, kimyasal vb.) | Tüm işyerleri | Patlama riskinin varlığı burada tespit edilir; ayrıntısı PKD'de işlenir |
| Patlamadan Korunma Dokümanı | Yalnızca patlayıcı ortam riski: zone haritaları, Ex ekipman, önlemler | Patlayıcı ortam oluşabilecek işyerleri | – |
| Yangın önlemleri ve acil durum planı | Yangının önlenmesi, söndürme, tahliye | Tüm işyerleri | Patlama senaryoları acil durum planına eklenir |
| SEVESO kapsamındaki dokümanlar (büyük kaza önleme politika belgesi, güvenlik raporu) | Tehlikeli madde miktarı eşik değerleri aşan tesislerde büyük endüstriyel kazalar | Eşik değerleri aşan kuruluşlar | Patlama senaryoları ortak girdi olarak kullanılır |
Sık kullanılan terimler
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Zone (bölge) | Patlayıcı ortamın oluşma sıklığına ve süresine göre yapılan sınıflandırma. Gaz için 0, 1, 2; toz için 20, 21, 22 |
| Ex ekipman | Patlayıcı ortamda kullanılmak üzere tasarlanmış, tutuşturucu kaynak olmaması için koruma tipine sahip ekipman. Halk arasında "exproof" denir |
| Ekipman kategorisi | 2014/34/AB'ye göre koruma düzeyi: Kategori 1 (çok yüksek), 2 (yüksek), 3 (normal). G gaz, D toz ortamını gösterir |
| EPL | Ekipman koruma seviyesi (Ga, Gb, Gc / Da, Db, Dc). IEC standartlarında kategoriye karşılık gelir |
| LEL / UEL | Alt ve üst patlama sınırı; gazın havayla patlayıcı karışım oluşturduğu konsantrasyon aralığı |
| Salım noktası | Yanıcı maddenin atmosfere çıkabileceği nokta: vana, flanş, pompa contası, dolum ağzı vb. |
Sık sorulan sorular
PKD bir kurumdan alınan belge değildir. İşverenin kendi dokümanıdır; işveren tarafından hazırlanır veya bu konuda ehil kişilere hazırlatılır. Bakanlık veya başka bir kurum tarafından onaylanması gerekmez.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişleri, İSG denetimlerinde patlayıcı ortam bulunan işyerlerinden PKD'yi ister. Bazı sigorta şirketleri ve kurumsal müşteriler de tedarikçi denetimlerinde PKD'yi sorgular.
Yönetmelik PKD'yi hazırlayacak kişiyi belirli bir meslekle sınırlandırmaz; patlamadan korunma konusunda eğitim almış ve/veya deneyimli ehil kişi olmasını ister. İş güvenliği uzmanı bu yetkinliğe sahipse hazırlayabilir. Zone hesapları ve ekipman değerlendirmesi uzmanlık gerektirdiği için çoğu işletme bu konuda deneyimli kişilerden destek alır.
Sektörde "ATEX raporu" ifadesi çoğunlukla PKD için kullanılır. Ancak "ATEX sertifikası" veya "ATEX belgesi" ekipmanın uygunluğunu gösterir ve üreticiye aittir. İkisi farklı şeylerdir.
Tek bir PKD hazırlanabilir, ancak gaz ve toz riskleri ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Gaz için TS EN IEC 60079-10-1, toz için TS EN 60079-10-2 standardı kullanılır.
Yönetmelikte sabit bir geçerlilik süresi yoktur. Ancak işyerinde önemli bir değişiklik olduysa PKD güncellenmelidir. Gaz bölgelerinin hesaplandığı standart 2021'de yenilendiği için bu tarihten önce hazırlanan PKD'lerin gözden geçirilmesi önerilir. Kontrol listesi için: PKD ne zaman güncellenir?
